RECENZIJA RUKOPISA JABUKE NA KRSTOVIMA: OGLEDI O ZADUŽBINARIMA SRPSKOG JEZIKA
Rukopis Saše Kneževića, redovnog profesora srpske književnosti na Filozofskom fakultetu Pale Univerziteta u Istočnom Sarajevu, pod naslovom Jabuke na krstovima: ogledi o zadužbinarima srpskog jezika sačinjen je od sedamnaest naučnih radova objavljenih u recenziranim naučnim časopisima ili zbornicima radova sa naučnih skupova u periodu od 2005. do 2024. godine. Po načelu književnog roda, radovi su organizovani u tri cjeline: Kao suvo drvo u planini – lirika, Ovo je najsigurnije mesto u gradu – drama i Isceljenja ne biva bez pokajanja – proza. U autorskoj napomeni Odakle je šta dati su podaci o tome gdje su tekstovi do sada štampani, a napomenu slijedi obiman spisak korištene literature.
U prvom, najobimnijem, poglavlju nalazi se devet studija o srpskim pjesnicima (Rajko Petrov Nogo, Dejan Gutalj, Željko Grujić, Goran Vračar, Vladimir Nastić, Dara Sekulić, Vladimir Jagličić, Slobodan Ristović, Mošo Odalović) i savremenoj srpskoj poeziji, ali i o nekim fenomenima popularne kulture sagledanim kroz tekstove rok grupa Riblja Čorba i Zabranjeno pušenje. Kneževićevu antologiju savremene srpske poezije u ovoj knjizi predstavljenu ne čine kanonski pjesnici, pjesnici iz čitanki, već, kako sam kaže „autsajderi srpske poetske scene“. Posmatrani iz autorove pozicije to su uglavnom zavičajni pisci. Njihovi životi i stvaralaštvo vezani su za prostore Bosne i Hercegovine, Republike Srpske i izgubljenog/stvorenog grada Srpskog/Istočnog/Sarajeva. Kao izuzetno važne izdvajamo Kneževićeve radove o ratnoj i rodoljubivoj poeziji: Skrajnuti pjesnici izgubljenog grada, Grad – grobnica za prekobrojne i Ne žalite Pale zarad otadžbine! ili čas istorije Vladimira Jagličića. Jasnim i preciznim analizama antologijskih pjesama autora koji su ne svojom voljom uvučeni u vrtlog istorije, koji su gledali rat izbliza i izdvajanjem ključnih motiva njihove poezije kakvi su sukob sa rodnim gradom, grad demonske prirode, prizori ratne svakodnevice, izbjeglištvo, seobe i drugi, Knežević pokazuje kako je srpska poezija koja je nastala u ratu i o ratu prije svega antiratna i kako je njena suštinska poruka: Rat je glupost! Rat je besmislen i beskoristan! Po osnovnoj vokaciji folklorista, Knežević u svojim analizama savremene poezije, uvijek i nepogrešivo uočava arhetipove, tradicionalne pjesničke obrasce i motive iz narodne književnosti, čak i u onim tumačenjima gdje mu nije primarni fokus na istraživanju načina na koji savremena srpska poezija korespondira sa narodnom tradicijom. Kao putokaz i uzoran primjer za čitanje palimpsesta savremene srpske poezije nameću se radovi o poeziji Slobodana Ristovića: Nebeska firanga Slobodana Ristovića i Često bih da se vratim kući: Folklorna ornamentika Slobodana Ristovića. Kao bitnu osobinu Kneževićevog kritičarskog postupka izdvajamo činjenicu da on nikada ne dozvoljava da se između njega kao čitaoca i pjesme ispriječi neko moderno i primamljivo teorijsko stanovište. U fokusu je sama pjesma, ta, „najljepša od svih umjetnosti u kojoj se sve manje uistinu uživa“.
U drugom poglavlju, o savremenoj srpskoj drami, autor govori na primjeru drama najznačajnijeg savremenog srpskog komedigorafa i jednog od najznačajnijih savremenih srpskih pisaca uopšte Dušana Kovačevića Proleće u januaru i Sabirni centar. U radu je analiziran fenomen podzemlja u pomenutim dramama, odnosno ritual prelaza kroz prizmu jedne od antropoloških teorija, te sam autor primjećuje da bi adekvatniji naziv rada od Podzemlja Dušana Kovačevića bio Zamke liminalnosti u dvije drame Dušana Kovačevića.
Treće poglavlje knjige sačinjeno je od sedam studija o savremenoj srpskoj prozi. Kao i u poglavlju o poeziji, i ovdje se primjećuje Kneževićevo naučno „favorizovanje“, u širem smislu gledano, zavičajnih autora (Vladimir Kecmanović, Boris Anđelić, Branko Brđanin Bajović, Branko Đopić, Ranko Risojević i drugi). Fenomen grada Sarajeva, odnosno mit o Sarajevu i njegovu demistifikaciju u savremenoj književnosti autor tumači u radovima O tuđini, tuđinstvu i tuđinima: Mit o Sarajevu i sjenka nad njim i u Gradu više nema nikoga analizirajući uglavnom romane autora generacijski i stilski bliskih (A. Hemon, V. Kecmanović, B. Anđelić, B. B. Bajović). U prvom pomenutom radu autor jasno ocrtava koordinate proučavanja ovog fenomena koje će potonjim istraživačima statusa grada, konkretno Sarajeva, u savremenoj književnosti biti od izuzetnog značaja. U radu o dnevničkoj literaturi nastaloj u vrijeme rata osim što na vidjelo izvlači i tumači ne mali dnevnički korpus, Knežević daje i koristan prilog za razumijevanje ovog heterogenog žanra. I u nesagledivom korpusu savremene srpske proze on lako pronalazi ilustrativne primjere za tumačenje intertekstualnih veza sa usmenom književnošću (Istina o istoriji u romanima Vidana Nikolića i Gnomske forme u Banjalučkoj trilogiji Ranka Risojevića), pokazujući da narodna srpska književnost i tradicija u savremenoj prozi oslonjenoj na nju nije samo samo polazište već je i njeno ishodište. Kolika je Kneževićeva erudicija i kako je širok njegov kritičarski aparat pokazuje rad o magijskom realizmu, odnosno o intertekstualnim vezama romana Kiša Dobrila Nenadića i Markesovog romana Sto godina samoće, kao i čitanje Ćopićeve Osme ofanzive kroz andragošku prizmu.
Naučna istraživanja Saše Kneževića na polju savremene srpske književnosti izuzetno su inovativna, ozbiljno i temeljno sprovedena i donose zanimljive i originalne zaključke. Autorov stil je jasan i precizan, blizak govoru narodnom čak i onda kada se u njemu koriste „teški“ naučni termini. Stoga smatramo da će ova knjiga bez sumnje pronaći brojne čitaoce u akademskoj zajednici, ali i će lako doprijeti i do šire publike te je sa zadovoljstvom preporučujemo za štampanje.
doc. dr Marijana Mitrić
