R E C E N Z I J A
JEDNA PRIČA O PRESELjENjU PREDAKA
Tema ovog romana , u 25 manjih poglavlja, nikako ne pripada u kategoriju velikih seoba naroda, niti podsjeća na velike i mitske migracije praistorijskih plemena i naroda, koje su se dešavale milenijuma prije nas. U početku su te migracije počinjale iz prenaseljenih plodnih krajeva u nenaseljene krajeve (Indoevropska seoba, Dorska i Jonska seoba, Arapska seoba u sedmom vijeku; kolonizacija novootkrivenih kontinenata.. ). Kasnije će se javiti seobe u obrnutom smjeru, tj. iz prenaseljenih siromašnih, ali zdravih krajeva u opustjele plodne krajeve ( počev od upada Huna u Evropu 375. godine, upada germanskih i slovenskih plemena na prostor Rimskog carstva u 4 – 6 vijeku, dolazak Bugara i Ugara u 7. i 9. vijeku, čime su ove velike i sveopšte seobe naroda i završene).
Međutim, manje migracije pojedinaca, pojedinaca, pa i manjih bratstava su konstantna pojava na Zapadnom Balkanu ( pa i drugim dijelovima svijeta ) koja traje do današnjih dana, počev od „velike seobe Srba“ iz južnih krajeva na prostor Panonije 1690. i 1736. godine preko brojnih ratnih privremenih i trajnih seoba, pa do onih skoro svakodnevnih seoba.
Jedno tako doseljavanje iz Hercegovine na prostor Gornje Spreče romaneskno je opisao Rajko Bošković, potomak glavne ličnosti ovog romana – doseljenika Sime Šarenca. Pošto čovjek skoro i da ne posjeduje instikt životinje, on se od pamtivijeka oslanjao na usmeno i nepisano kazivanje ( tradiciju ), a kasnije i na pisanu književnost. Kada je pismenost postala dovoljno raširena u Novom vijeku, čovjek je smislio i krilaticu ( duhovitu karakterističnu riječ, ili dužu misao u širokoj upotrebi) da „ ono što nije zapisano – kao da nije ni postojalo“. Kao nekad seoske pamtiše i pametari što su usmeno prenosili usmeno prenosili potrebna znanja budućim generacijama, tako i danas nadahnuti književnici pišu o svemu i svačemu, tražeći čitalačku publiku kojoj namjeravaju prenijeti neke važne misli i činjenice za koje smatraju da ne bi trebali pasti u zaborav.
Povod za pisanje ovog romaneskog štiva su upravo „Simine toke“ ( zaštitini i ukrasni metalni okov na grudima ) koje je autor iznadno zapazio na stalnoj postavci muzejske zbirke u Zvorniku. U autoru se pojavilo snažno nadahnuće da pokuša rekonstruisati davno prohujalo vrijeme kroz priču o doseljavanju njegovog pretka. Ovaj roman tako predstavlja svojevrsnu dopunu Rajkovog istoriografskog djela „Stare kuće“ ( Monografija porodica Bošković, Kojić, Đorđić i Šarenac u Gornjoj Spreči“) iz 2009. godine, i „ Monografije opštine Osmaci“ iz 2013. godine. Inače, od navedenog bratstva, Šarenac je među prvima , iz okoline Nevesinja oko 1740. godine i Veliko Šarenac u obližnji Ugljevik, ispod Jablan grada, od kojeg su današnje porodice Simić, Marković, Bojić ( Slave Lazarevdan ), kao i uljezi Vidojevići, Ivan Marković „ Stari Ugljevik koji nestaje“, Bijeljina, 2006. godine str. 20, 81 – 88. Pomenuto bratstvo, Šarenac ( različito je od Šaranaca ), pripada genetskom rodu Kresojevića i haplogrupi R1a – ipsilon 144943 ( Genetsko porijeklo Srba Stare Hercegovine, Beograd 2021, strana 127 ).
Za razliku od životinjskog svijeta kome je Bog podario prirodno znanje – instikt, čovjeku je dat razum i sloboda da sam uči i odlučuje. Instikt se definiše kao prirodni unutrašnji nagon ili pobuda da se šta čini, odnosno predodređeni dar svojevrsnih znanja potreban za ukupan život raznih životinjskih vrsta, po kojem se ponašaju svi pripadnici te vrste, i univerzalan je za sve pripadnike. Kod brojnih vrsta životinja postoji taj prirodni instikt za migracijama ( lat. seoba, seljenje). Za ljudske migracije upotrebljava se grčki izraz, metanastaza ( selidba, pojedinačno ili grupno preseljavanje stanovništva radi promjene dotadašnjeg mjesta stanovanja). Tako migracija nastaje kao posledica ekonomskih, političkih ili društvenih uzroka, ratova i prirodnog priraštaja stanovništva, a smjer kretanja i seobe naziva se „ migraciona struja“, a redovna su pojava i kod nekoh životinjskih vrsta ( Mala enciklopedija „Prosveta“ tom 2, Beograd 1986., strana 660.). Za geografski prostor Zapadnog Balkana najvažnijea ( ljudska ) migraciona struja je upravo ova od planinskih krajeva Gornjeg Podrinja i Stere Hercegovine ka Peripanonskom obodu, i samm ravnicama Posavine i Panonije, te Šumadije i Pomoravlja.
Najbolji poznavalac ovih metanastazičkih kretanja stanovništva, Jovan Cvijić izdvojio je sledeće migracione tokove: dinarsa, kosovsko – metohijska, vardarsko – makedonska struja, koje su prešle Savi i Dunav, malisorska, dukađinska, struja Škumbije i strija Toska. Usled tih seoba znatno je izmijenjen i raspored naroda na Balkanskom poluostrvu , a generalno gledano srpski narod je pomjeren iz južne oblasti Epira, Tesalije, Makedonije, Albanije, Kosova i Metohije na sjevernije teritorije, „ zbog čega na Balkanu gotovo da nema monolitnih etničkih grupa na jednoj geografskoj teritoriji potiču od jednog pretka ( stari rodovi i plemena“). / Naselja i poreklo stanovništva, SANU…/.
U ovom romanu Rajka Boškovića opisana je hipotetička putanja u doaeljenju Sime Šarenca iz drevnih Davidovića u Visokoj Hercegovini preko Zagorja, Romanije i visoravni Glasinca do nižih planina Dinarskog planinskog sistema. Autor pokušava da oživi jedno davno vrijeme sa opisom materijalne i nematerijalne kulture tog perioda. U centru pažnje je glavni junak Simo Šarenac koji čini sve što je do njega da bi prehranio svoju porodicu, s obzirom na veoma ograničen zemljišni posjed u Hercegovini. Simin brat je već našao posjede na Glasinačkoj visoravni, pa je Simo tu nalazio predah na putu do Gornje Spreče gdje su mu živjeli drugi zemljaci i saplemenici. Tamo bi „ išao na prehranu“, i kao sezonski radnik obavljao bi najteže poslove kako bi zaradio nešto novca i donio potrebnu hranu za porodicu u Hercegovini. Kako se porodica raširivala rasle su potrebe u hrani, pa je Simo odlučio, kao i mnogi iz tih krajeva da se trajno preseli u opustjele, ali znatno plodnije krajeve, preko dvije stotine kilometara dalje.
U romanu je putem turskog pljačkaša i nasilnika, Kahrimana, je vjerno opisana društvena slika života u okviru Osmanskog Carstva, kada su do krajnjih granica izdržljivosti bili narušeni međunacionalni odnosi, vjerske netrpeljivosti i socijalna pravda. Hrišćanska raja je ovaj period istorije, ne bez razloga, označila jednom riječju „ robovanje pod Turcima“ što se u romanu može zapaziti na mnogo mjesta. Naročito je dobro opisan tašnji ilegalni „pokret otpora“ sa čuvenom hajdučijom, gdje su scene nasilja i terora bile skoro svakodnevna pojava. U takvom amnijentu pojednici bi dolazili i do svojevrsnog „ratnog plijena“ koji je često čuvan kroz više pokoljenja, i čak je često sticao obilježja „porodične relikveje“.
Jedna takva relikveja – „Simine toke“ nasledio je Simo Šarenac od pradjeda Stojana Kresojevića, koji ih zadobio od turskog pljačkaša i nasilnika Kahrimana, kojeg je ubio Petar Stojanov sin jer mu je napastvovao ženu. Od njegovih devet sinova silom prilika njegov namlađi sin, Andrija pređe na islam i zasnuje porodicu Avdića, koje je ime uzeo, a Stojan Kresojević izbjegne iz Plaan i uzme prezime, Šarenac, kada se nastani kod drugog bega ispod planine, Lipnik, dok je od jednog mu brata koji je izbjegao u Crnu Goru nastalo bratstvo Zimonjića, a od ostalih Gornji i Donji Davidovići. Odavde je Simin brat odselio u Selište na Glasincu, a Simo je odlazio dalje kod Osmačkog bega u Gornju Spreču gdje će se kasnije trajno naseliti i ostaviti potomstvo do današnjih dana.
Roman obiluje opisom svakodnevnog života, onako kako Autor doživljava i poznaje taj period, te na taj način daje mlađim pokoljenjima dragocijene podatke i svojevrsna životna iskustva. Autor zastupa mišljenje da ni moralna načela nisu tada bila ista kao danas, jer je narod morao da se prilagođava surovim postupcima vlastoržaca i okupatora. Bošković zapaža: „ Krađa se u to vrijeme nije smatrala za veliki grijeh“, a „hajduci nisu uviek zanoćili na jednom mjestu, a tamo gdje su zanoćili nisu osvanuli“. Dakle „nužda zakon mijenja“ zaključuje Autor što dokazuje kroz niz situacija i primjera.
Veliki dio romana posvećen je upravo putovanju od Gornjih Davidovića do Gornje Spreče (od 7.maja do 20. novembra putovao je samo do Glasinca) negdje oko 1828. gone, pa roman ima i karakteristike svojevrsnog putopisa. U ključnim momentima su upravo „Simine toke“ kao porodična relikvejauz pomoć kojih on dobija naklonost Osmačkog bega i otkupljuje željenu površinu zemljišta na kojem Šarenci započinju novu fazu egzistencije ovog Bratstva.
Potomci Sime Šarenca danas žive razasuti po svim kontinentima. Simine toke na kraju završavaju u Muzeju kao opštenarodno dobro kao svjedočanstvo o materijalnoj i duhovnoj kulturi jednog vremena, pa na taj način dodatno naglašavaju upečatljivu simboliku ove porodične relikveje. Autor je na taj način spojio jedno davno prohujalo vrijeme sa sadašnjicom i još jednom pokazao „ da seoba ima, ali smtri, nema“ , bar u onom metafizičkom smislu.
Bijeljina, 30. decembar 2025.
Mr. Mirko Babić
( Direktor Muzeja Sembeije u penziji)
