Pesničko vatrenje Dragutina A. Đukića
Obimna pesnička zbirka „Ognjevi njenog sijanja” Dragutina A. Đukića izlazi kao 21. po redu pesnička knjiga autora koji je pasionirano zaokupljen poezijom, iako je po vokaciji naučnik – radni vek proveo je kao profesor Agronomskog fakulteta u Čačku. Bogatstvo pesničkog opusa svedoči o tome da je reč o čoveku koji živi kroz reč, koji radost života i njegovu punoću doživljava tek onda kada životne izazove, uspone,
padove, senzacije i promišljanja, ali i život spoznat kroz tuđe priče ili literaturu, odene u formu pesme. Tematsko čvorište nove zbirke je velika tema ljubavi u svim njenim pojavljiva-njima, od uzvišene božanske emanacije do pri-zemne plotske žudnje.
Zbirka „Ognjevi njenog sijanja” predstavlja obiman lirski rukopis snažno obeležen romantičarsko-simbolističkom poetikom, u čijem je središtu tema ljubavi kao istovremeno uzvišenog, ushićenog, ali i bolnog iskustva. Na to upućuju i svetlosni simboli samog naslova knjige – oganj i sijanje, koji su u dubokom skladu sa tematskom zaokupljenošću ambivalentnom prirodom ljubavi i njenog doživljaja od životne i čulne radosti do uzvišenog ili božanskog ideala i stvaralačke inspiracije.
Večna tema ljubavi kao ognja koji isto-vremeno greje i sažiže, obezbeđuje pesničko akti-viranje motiva erosa i tanatosa kao poetičkog uporišta, najčešće u obliku napetog i nera-zrešenog jedinstva. Životvorna sila erosa prepoznaje se u temi ljubavi od koje lirski subje-kat očekuje radost života:
Postoji nebeski raj! Zvijezde govore sad;
ali gdje? To je pitanje – i u tome je ad;
učinio je ono, što je u ženskom srcu poeta
htio da nađe – radost života.
(„Mrlja sjete”)
Autorski glas i glas lirskog subjekta ponekad se izjednačavaju, dajući pesmama ispove-dni ton, mada ima i pesama ispevanih u narati-vnom trećem licu, kao i pesama u formi dire-ktnog obraćanja u drugom licu. Reflektovanje autorskog glasa kroz glas lirskog subjekta najja-snije se vidi u lirskoj minijaturi čiju posebnu vrednost čini efektna strukturna upotreba retoričkog pitanja:
Srećniji sam od
naučnika, kojim
sudbina da dugo žive
uvijek sudi.
Zar neganut ću stat’?
pred likom tvojim,
o kom se malo zna,
a za njim ludi?
(„Neganut”)
Voljena osoba često se idealizuje, usvisuje, a ljubavi ima i sakralnu prirodu, jer
čoveka preobražava, prosvetljuje, uzdiže. Zemaljska ljubav je, međutim, opterećena prolaznošću, izdajama, razočaranjima, neostva-renim žudnjama i snovima, kratkim a intenzi-vnim emotivnim planućima. Ta činjenica omogu-ćava autoru da temu ljubavi oslika kroz dva suprotstavljena motiva – raja i ada (pakla). Stoga je eros kod Đukića istovremeno i tragičan, jer tanatos, kao senka, uvek i nužno prati svaku ljubav. Gubitak, rastanci, odsustvo, usamljenost, praznina, osećanje promašenosti i svest o prola-znosti stalno podrivaju mogućnost ispunjenja životnog, odnosno ljubavnog zanosa.
Ljubav u zbirci retko biva ostvarena i trajna; ona je češće izgubljena, nedostižna ili već unapred osuđena na nestajanje. Doživljaj ljubavi lirskog subjekta je ambivalentan – ljubav je izvor smisla, životvorni zrak, put duhovnog uzdizanja i odraz „božanskog sjaja”, ali je isto-vremeno i izvor patnje, gubitka i unutrašnjeg rasula, melanholije, praznine, očajanja. Lirski subjekt se kreće između ekstaze i melanholije, često u poziciji onoga koji pamti, žali i refle-ktuje, što zbirci daje ispovedni, gotovo dnevni-čki karakter. Motivi vatre, svetlosti, zvezda, kao i vode (reka, talasa), funkcionišu kao simboli-čki nosioci unutrašnjih stanja – strasti, pročišćenja, ali i nestajanja. Najsnažniji pesni-čki efekti nastaju upravo kroz stalno prožimanje ova dva principa: vatra ljubavi postaje pepeo sećanja, svetlost se gasi u tami gubitka, izdaje, neostvarenih snova ili razočaranja, a zanos se preobražava u tugu i setu. Božanski uzvišeno, a neuhvatljivo i nedostižno, osećanje ljubavi stalno podseća čoveka na efemernost, na krhkost, na klicu smrti u svemu što je ljudsko. Lirski subjekat je razapet upravo između ove dve sile – živi kroz zanos, ljubav i sećanje na nju (eros) i intenzivno osećanje prolaznosti, smrti i gubitka (tanatos). Ovakvo
poetičko ukrštanje u suštini je romantičarskog porekla, što potvrđuju i brojni antagonizmi: razum i osećajnost; život i smrt; nebo i zemlja; raj i pakao; uzvišeno i prizemno i brojni drugi.
Kada se peva o velikoj, i životnoj i knji-ževnoj temi – ljubavi, teško je, gotovo nemoguće i vrhunskim poetama, izbeći patos. Stilski, mnoge pesme odlikuju naglašenaretoričnost, arhaični izrazi ili pesnički, književni neologizmi (npr. izvansebljena, knjigopoklonica, nektarnica, vatrenje). Česte su invokacije („O, Gospode”, „O,
anđele”) i eksklamacije (o, oh), čak i u vidu anafora (lirskih ponavljanja), što pojačava patos i uzvišen ton. Pesničke slike otkrivaju i snažnu intertekstualnu i kulturnu utemeljenost, što znači da se u mnogim pesmama uočavaju religijski, mitološki i romantičarski obrasci, koji doživljaj ljubavi proširuju od osnovnog značenja – odnosa prema voljenom biću ka širem poetičkom kontekstu. Potvrdićemo navedeno lirskom minijaturom:
„Božanski zdenac”
O, ti, božanskog sklada,
iz Makedonije mlade,
muzo što voljom pjesnika vlada,
mnoga lira te već krade,
Neću te zaboraviti nikada.
Pokraj Pitije proročice
san me savlada,
gdje slabog zdenca muk vlada,
o moja Ljubičice!
Pojedine pesme su retorički preoptere-ćene, što ponekad dovodi do izvesne stilske jednoličnosti i umanjenja sugestivnosti pojedi-nih slika. Smene uzvišenog, patetičnog pevanja i retoričnosti i čak didakticizma i moralizma, iako se mogu doživeti kao slabost rukopisa, zapravo su u dubokom saglasju sa poetičkom oko-snicom ambivalnetne prirode ljubavi oslikane kroz stalne antagonizme i emocionalna suprot-stavljanja.
Način na koji pesnik produbljuje sloje-vitost pesničkog iskaza pokazaćemo na primeru pesme „Ljubavna antiteza” koja u sebi sadrži i refleksije o prirodi poetičkog čina, što predstavlja svojevrsnu autopoetičku referenci-jlnost:
„Ljubavna antiteza”
Dešava se nekad,
kao dio porodičnog stanja,
nešto što čini
ljubavnu atitezu:
ispredaju se čudne romanse,
i još čudnija udvaranja,
i samo izdalje dotaknu
duhovnu i ozakonjenu vezu,
jer snove nam ne mame
supružnička čavrljanja;
i za magičnog Petrarku
iznosim svoju tezu:
da je Lauru
doveo pred oltarom,
ne bi čitavog života
pjevao sa tolikim žarom!
Dakle, pesnička promišljanja uvek se pletu oko suprotnosti, što je u suštini romanti-čarska poetska matrica: zabranjena ljubav (ava-ntura) naspram ozakonjene ljubavi (brak); telesna ljubav (strast) naspram duhovne žudnje (ideali-zacija) i slično. U pesmi „Ljubavna antiteza” dominantno romantičarski mehanizam moderni-zovan je svojevrsnom pesničkom dosetkom, odnosno slikom Petrarkove Laure (idealne, uzvišene drage, muze) pred oltarom. Pesma potvrđuje i svojevrsno ljudsko prokletstvo da čovek nikada nije zadovoljan onim što ima, već samo onim što mu je daleko ili što
je izgubljeno.
Da je u osnovi zbirke romantičarska poe-tika, potvrđuje i širenje teme ljubavi na ljubav prema otadžbini, prirodi i Bogu. Na primer, u pesmi „Mrlja sjete” čitamo stihove: ja otadžbinu volim // više od mnogih: među njenim poljima, odavno, // postoji mjesto, gdje sam sjetu počeo upoznavati, a u pesmi „Vatrenje” stihove: Kosmičku liru dobih na dar, // rijeke, jezera, more…
Kompoziciono, zbirka deluje kao mozaik različitih lirskih situacija koje povezuje jedinstven emotivni tok – od zanosa, preko gubitka, do rezignacije i duhovnog traganja. Pose-bnu vrednost imaju pesme u kojima se intenzitet osećanja izražava sažetije i slikovitije, bez viška patetike. Pesme su razvrstane u tri lirska cikluca: U zdencu sreće gorčina, Nektarnica i Pjesma nedopjevana. Naslovi ovih ciklusa objedinjuju tematsko-idejne slojeve raznorodnih pesama čija se konstanta otkriva u kontrastu – sreća nikada nije potpuna, u njoj se već krije začetak tuga, razočaranja ili boli. Ljubav kao nektar života i pesnička ispiracija donosi zabranjeno i slatko voće uživanja, vedriji ton, ljubavne i čulne motive, ali i ti životvorni zraci i te životne radosti brzo splasnu i ostavljaju čoveka u osećanju suštinske usamlje-nosti ili praznine. Emocije su snažnije kada su u sećanju ili u pesmi, kada su neostvarene ili prekinute. Kao što je život čudna mešavina sreće i tuge, lepote i uživanja, tako nas i ovi pesnički ciklusi vode od uzvišene i idealizo-vane ljubavi do osećaja nedovršenosti i čežnje, potvrđujući da je reč o knjizi bogatog emotivnog raspona.
U celini, knjiga ostavlja utisak iskrene, intenzivne i dramatično emotivne poezije, koja teži uzvišenom izrazu i univerzalnim temama ljubavi, patnje i sudbine. Najveća snaga ove zbirke leži u intenzitetu i ogoljenosti ljubavnih osećanja i simboličkoj gustini, dok bi dalje stilsko prečišćavanje doprinelo većoj umetni-čkoj ujednačenosti i snazi utiska. Kada pesnički izraz nije opterećen viškom reči, dobijaju se sugestivne pesničke slike ili slike koje su jasnije po unutrašnjoj dramaturgiji i centralnim metaforama. Naslov jedne pesme glasi „Čamac od talasa napušten”. Upravo ta dosledno razvijena metafora čoveka koji je kao razbijeni čamac može da dočara najčešću percepciju lirskog subjekta. Ta metafora nije samo pesnički ukras već je strukturni princip pesme koja se, baš kao i knjiga u celini, kreće od osećanja unutrašnje praznine do molitvenog obraćanja, dok se emocio-nalna uverljivost postiže time što bol nije deklarativan već dramski razvijen.
S obzirom na obim rukopisa, nužna je izvesna motivska repetitivnost budući da se isti motivski kompleksi variraju kroz veliki broj pesma bez značajnijeg razvojnog pomaka. Zaključu-jemo da se autor poetički umnogome oslanja na tradiciju romantičarske i postromantičarske lirike. Njegov pesnički glas odlikuje se uzviše-nim tonom, naglašenom emotivnošću i sklono-šću ka apsolutizaciji ljubavnog iskustva. Takav pristup daje pesmama snažnan emotivni inten-zitet, ali istovremeno u jednom broju pesama dovodi do retoričnosti i deklarativnosti, što umanjuje umetničku uverljivost pojedinih pesama.
Jezičko-stilski, rukopis se oslanja na uzvišeni, katkad i arhaičan izraz, pod snažnim uticajem romantičarske i delimično simboli-stičke tradiicije. Pesnički izraz često krase i crkvenoslovenizmi i arhaizmi (zdenac, serafim, svijetli sjaj), što doprinosi svečanom tonu. Dominiraju simboli vatre, svetlosti, pogleda, rane i suza, dok pojedine slike iz prirode reflektuju unutrašnja stanja lirskog subjekta. U duhu romantizma, pesnik je sklon i deminuti-vima, npr. oči kao zvezdice, ali i metaforama, hiperbolama, upečatljivim epitetima i lirskim ponavljanjima. Vrednost zbirke oseća se i u autentičnom zavičajnom ijekavskom izrazu – pesnik je poreklom iz Crne Gore i on svojom poezijom čuva i neguje rodni lokalni govor. Sintaksa je složena, sa čestim invokacijama, inverzijama, uzvicima, ponavljanjima i retori-čkim pitanjima, što doprinosi emocionalnom naboju knjige u celini. Iako ovakva stilska reše-nja doprinose pesničkoj eufoniji, u izvesnom broju pesama dolazi do prenaglašenosti izraza i gubitka semantičke jasnoće. Uspelije pesme odlikuje jezička ekonomija i precizna slikovi-tost, pa u njima metafore i poređenja deluju prirodno i nose čitaoca ka značenju bez dodatnih, nepesničkih pojašnjenja. Nasuprot ovome, jedan broj pesama počiva na apstraknim formulacijama i naglašenom patosu, što se može doživeti i kao stilski redundantno. U pogledu forme, pesme su raznovrsne i kreću se od lirskih minijatura da dužih narativnih pesama. Iako se može uočiti i sonet kao pesnička forma, pesnik nije opterećen književnoteorijskim znanjem, te ne sputava svoj izraz tradicionalnim formama.
Ključna vrednost ove zbirke je hrabro suočavanje sa temom ljubavi, čiji raznovrsni vidovi obezbeđuju tematsko-motivsko bogatstvo. Ne voleti, isto je što i ne postojati i ne stvarati. Ono što čoveka čini Božjom ikonom upravo je ljubav, ali ne ona pred kojom čovek najčešće pada na kolena – strastvena, čulna – već ona koja je kadra da čoveka usmeri ka duhovnim lestvicama i intelektualnom i duhovnom uzletu.
Prof. Danijela Kovačević Mikić
