Željka Avrić
POEZIJA KAO DISANjE I TRAJANjE
(Nad zbirkom pjesama Slovočuvar Ranka Pavlovića)
Posle skoro stotinu napisanih knjiga, objavljenih Izabranih djela, romana toka podsvesti Mjesečina za ponijeti i ponovljenog izdanja romana za decu Tajna Kraljevog grada objavljenih 2024. godine, Ranko Pavlović nas raduje novom knjigom, zbirkom pesama Slovočuvar, koju čine rimovani stihovi sabrani u tri pesnička ciklusa: Sonetna ogrlica, Istočno nebo i O njima i s njima.
Sa nešto više od 80 pesama, Ranko Pavlović je obuhvatio širok tematsko-motivski dijapazon, koji čine pesme o prirodi, različitim ambijentima i raspoloženjima i sećanjima koja izazivaju; pesme o poeziji, pisanju, pesnicima i knjizi; pesme o aktuelnoj stvarnosti, ratnim sukobima i stradanjima, o prirodnim kataklizmama. Tu su i patriotske pesme, pesme posvećene precima, poreklu, korenima, te angažovane, političke i satirične pesme. Pred nama su i refleksivne pesme u kojima je paralelno prikazano lično i opšte, porodične pesme i pesme sa ljubavnim motivima, a jedan broj posvećen je pesnikovim književnim i umetničkim uzorima i prijateljima i njihovim delima.
Ranko Pavlović je pesnik slobodnog i vezanog stiha, lirskih minijatura, soneta, izgrađenog i prepoznatljivog poetskog izraza bliskog prirodi, običnom čoveku, njegovoj svakodnevici i njegovom unutrašnjem svetu. Neka od svojih najboljih pesničkih ostvarenja spevao je upravo u sonetnoj formi. Prvi soneti, objavljeni u pesničkoj knjizi Kosti i sjene bili su uvertira za četiri zbirke soneta, od kojih su Monaški soneti i Vinski soneti tematske knjige, dok zbirke Prometejev čvor i Kroz iglene uši čine soneti različite tematsko-motivske opredeljenosti.
Svoj tekst o Pavlovićevim sonetima namenjen Zborniku Društva članova Matice srpske u Republici Srpskoj o njegovom književnom stvaralaštvu završila sam rečima: „Sigurna sam da Ranko Pavlović, Nestišani, neumorno kleše nove sonete. Možda, ovog puta, u novom rukopisu sa zrncem fantastike, opčinjen Mesečinom, zagledan u ozvezdano nebo.“ Nisam ni slutila da je, uporedo sa sonetima u ovom rukopisu, Ranko pisao roman „Mjesečina za ponijeti“ objavljen prošle godine. I kao što u njegovim pesmama, posebno onim u slobodnom stihu ima i poetskog narativa, tako se i navedeni roman završava pesmom čiji su stihovi naslovi poglavlja. Prvi ciklus knjige Slovočuvar pod nazivom Sonetna ogrlica otvara pesma Drvo nade o našem, savremenom dobu, o čovečanstvu uspavanog razuma i izgubljene nade, o planeti kojoj preti samouništenje, o ljudskoj vrsti koja sama sebi preti istrebljenjem. Pesma Vijekovima se ne mijenja ništa sličnog je tematskog opredeljenja, pesimističnog duha i atmosfere kojom dominira pretnja od nuklearne katastrofe i sveopšti rat između ljudi. Tema pesme Između dva Zmaja je aktuelna i nemilosrdna borba Zapada i Istoka za svetsku prevlast koje prate ostale, manje zemlje i njihovi međusobni sukobi, sa sumnjom u pobedu razuma. Pesnik je veoma svestan ideoloških i političkih podela u svetu i posledica koje te podele mogu proizvesti, što ga u ovom delu knjige predstavlja kao angažovanog pesnika.
U ovom ciklusu čitamo sonete o društvu i svetu, sonete o knjizi, pesmi, pesnicima i pesniku misionaru (Stihovi u noći, Kako odlaze pesnici, Himna knjizi, Slovočuvar, Sonetna ogrlica); zatim, sonet o bratoubilaštvu, izdaji i pokajanju (Pokajanje). U refleksivnim sonetima najčešća tema je pojedinac, čovek, njegove usamljenosti, dileme i razmišljanja i njegovo mestu u novoj stvarnosti, često sa autobiografskim elementima (Pred ogledalom, Zvijezde u čaši, Ni noć, ni razdanje, ni jutro). Zastupljeni su i ljubavni motivi, o sanjanoj i nestvarnoj ženi, o telesnoj ljubavi, idealnoj ljubavi, ljubavnoj čežnji (Krišom, Glad i žeđ tijela). Tematske sadržaje pesama prati odgovarajući ton i prikladan ambijent što doprinosi njihovoj različitosti u dinamici i atmosferi, te ih možemo razvrstati u kontemplativne, energične razdragane, senzualne, setne. Jednima je osnova sećanje, drugima zbivanja u društvu i objektivno posmatranje, dok su neki plod unutrašnjeg vida, izmaštani. Ima u ovom ciklusu i soneta sa lirskim prosevima o proleću i mladosti (A lipe mirišu, mirišu), sa elementima bajkovitog i pomalo mitskog (Kraljica planine). Zanimljivo je kakve asocijacije u pesniku budi misao na Jovana Dučića i njegov pesnički bal u Trebinju (Večeras, gospo, ukrašću tvoj sonet). Ciklus zatvara sonet Prašuma raskršća koji se može tumačiti kao nagoveštaj ljubavnog susreta a možda i kao susreta pesnika sa svojim nadahnućem ili sa svojom još nenapisanom pesmom.
I drugi ciklus, Istočno nebo, počinje angažovanom pesmom u kojoj priroda preti kataklizmom kao pobunom protiv čovekove destrukcije i sistematskog, surovog iskorištavanja bogatstava planete Zemlje (Gori planeta). U metaforičnoj pesmi Sveopšta žeđ reč je o simboličnim oblicima žeđi koji mogu čoveka pretvoriti u ubicu, svemir u crnu rupu, ogorčenog i povređenog pojedinca u buntovnika, dok žeđ zaljubljenog može da ugasi samo voljena žena. Ima u ovom pesničkom ciklusu lirskih refleksija, moralnih preispitavanja i filosofskih traganja i razotkrivanja (Razgovor sa sobom, Suočeni sa konačnom istinom), molitvi za duhovno ozdravljenje i spas ljudskog roda (Pred raspećem), pesama okrenutih tradiciji i predačkom zaveštanju (Imena predaka), pesničkog podsećanja na krajiški simbol borbe protiv tirana i narodnog stradanja (Kozara), ali i duhovitih omaža svakodnevnim pojavama kao u pesmi Oda nesanici.
Primetni su pesimistični i tužni tonovi, tragovi gorčine, prisećanja na prošlost i detinjstvo, u kojima vaskrsavaju likovi kojih više nema: otac, mati, baka, davna draga, kao u pesmama U domu izgubljenih iluzija, Trun, trunak, trunčić, Oblutak i kupačica. Ima na sreću i onih drugih, vedrih i optimističnih tonova i razmišljanja koji su toliko svojstveni poetici Ranka Pavlovića stihom zametnuti u ovim prethodnim pesmama / Glavu gore, kažeš posrnulom biću / a preovlađujućih u pesmama Učiti od roba, Molitva, Vedrina. Dobrim delom svog stvaralačkog opusa, Ranko Pavlović je zavičajni književnik; njegovi stihovi često odišu čežnjama onog dečaka koji je davno ostavio roditeljsku kuću i otisnuo se u svet; nežnim sećanjima na majku i ponosnim na oca. Majka je bila ognjište te kuće, a otac primer muškog uzora sinu. U pesmi Mukinja na svoj specifičan način spaja motive iz prirode sa svojim detinjstvom u kojem je posebno mesto zauzimala njegova baka i njena briga za zdravlje unučadi.
Poseban deo ovog ciklusa čine pesme posvetnice pesničkim prijateljima, pesničkim uzorima i njihovim delima: o Dučićevim jablanovima, unutrašnjem oku slepog guslara Filipa Višnjića, nebeskom razgovoru pesnika Milovana Danojlića i Rajka Petrova Noga. Jedna od najboljih pesama posvećena je glumcu Radetu Šerbedžiji (Dobri stari borsalino), a jedna od najemotivnijih i najslikovitijih, književnici Lauri Barna (Pred slikom „Breza i jela“ Nadežde Petrović), povodom njenog romana Sve moje sestre o književno-slikarskoj porodici Petrović. Zamišljen susret sa pesnikom Šandorom Petefijem opisan je u pesmi U kafani, s Petefijem, a lirsko podsećanje na Bodlera u pesmi Albatros u zimskoj noći. Treba spomenuti i pesme Oko, oči i U Lijevču, Župi, posvećene tragično preminuloj ruskoj pesnikinji Marini Cvetajevoj i savremenoj pesnikinji Željki Avrić i njenom zavičaju.
Pesme Ja tako, o ptici, Knjiga i samoća, Imanje i Pjesma koja traje, programske su pesme Ranka Pavlovića kojima govori o svojoj poeziji i onome što je čini: malim, svakodnevnim, jednostavnim stvarima, pojavama i ljudima iz njegovog okruženja, posebno porodičnim figurama koje su činile nekada pesnikov realni svet, a sada su neisrcpni izvor nadahnuća. Takođe, jedna od važnih književnih tema je potreba za pisanjem i stvaranjem, potreba za knjigom i saznanjem koje je pesnikovo bogatstvo, njegov imetak.
Kao nijedna od prethodnih, ova knjiga pesama Ranka Pavlovića je njegova lirska autobiografija. Iz nje saznajemo ne samo o njegovim pesničkim interesovanjima i poetskom svetu, nego i o njegovim nadahnućima i podsticajima, o njegovoj, ne samo pesničkoj nego i ljudskoj prirodi; upoznajemo ga tužnog i zamišljenog, zapitanog i zabrinutog, pesimističnog i razočaranog, usamljenog i vedrog, sklonog boemiji ali i beskrajno druželjubivog i duhovitog, sa tim čudesnim i retkim darom da primećuje sitnice, da teži običnim životnim zadovoljstvima, da u sveopštem sivilu ili mraku nađe razlog za radost i trag svetlosti, iskru nade, mogućnost da veruje u nešto lepo, dobro i plemenito, ali i za šalu, duhovite opaske (Čekajući zimu, Probudi se, gluvi dane, In vino veritas?). Te njegove ljudske i pesničke crte ličnosti ističu ne samo posvetnice prijateljima i pesničkim uzorima već i dve pesme posthumno napisane preminuloj supruzi Slavici (Jutarnja doza lijekova i Sada kad te nema).
Treći, poslednji ciklus pesama O njima i s njima, sadrži pesme nastale po motivima pesama drugih pesnika. Pavlovića je tako nadahnula čuvena Jesenjinova Pesma keruši, zatim, Naši dani, jedna od najboljih pesama Vladislava Petkovića Disa za angažovanu i satiričnu pesmu našeg doba Disovo a naše; u šaljivoj Pavlovićevoj pesmi Sajam je bio prepoznajemo odjek pesme Đure Jakšića Otac i sin. Posebna inspiracija uvek mu je bio Branko Ćopić, njegov Grmeč i rodni Hašani, kao i Ćopićevi besmrtni junaci: djed Rade, mlinar Trišo, Petrak Samardžija, stric Nidžo, Pepo Bandić, Nikoletina Bursać. Tu su i omaži poštovanja i prijateljstva sudbonosnom dečaku Dušku Trifunoviću, pesniku iz Gruže Dobrici Eriću, pesnikinji za decu Nasihi Kapidžić Hadžić, kao i pesniku Radu Dimitrijeviću i njegovoj književnoj manifestaciji „Jabuke i knjige“.
Šest decenija ispisuje Ranko Pavlović svoje stihove, misli, osećanja, stvarajući duhovni imetak koji neštedimice deli sa svojim čitateljima i poštovaocima / U obilazak svog imanja krećem / tu stih, tu priča, tamo dramski zaplet /. Neprocenjivo je to bogatstvo koje se, čitanjem i deljenjem generacijama, stalno uvećava, a poseban i čaroban je svet koji nastaje i u koji se stiže ljubavlju prema knjizi / Zatvaram prozor, knjigu razlistavam / Stižu junaci iz dječačkih snova /. Pisanje je potreba, talenat je dar a nadahnuće blagoslov; njihovim sjedinjenjem ostaje materijalizovan trag koji zovemo poezijom i kroz koji Pesnik postoji i van svojih telesnih međa – u svojoj knjizi, u svom delu, u utiscima i pamćenju svih onih koji su ga čitanjem doživeli /Ona traje, a ja dišem / to je za nas važno samo /.
